Koolborstels vervangen: wanneer het moet en hoe je het doet

Je oude klopboor of haakse slijper doet het nog, maar niet meer als vroeger. Hij loopt traag aan, zakt in zodra je er kracht op zet, slaat soms zomaar af en er komt een scherpe lucht uit de ventilatiesleuven. De machine is niet versleten en de motor is niet doorgebrand. In veel gevallen zijn het de koolborstels, en dat is het goedkoopste onderdeel in het hele apparaat.

Welke machines koolborstels hebben

Koolborstels zitten in machines met een universele motor, dus in vrijwel al het netstroomgereedschap en in accugereedschap dat niet borstelloos is. Twee koolstaafjes drukken met een veertje tegen de collector, het koperen ringetje op de as, en brengen zo de stroom naar de draaiende motor. Dat schuurt, en dus slijten die staafjes.

Of jouw machine ze heeft, zie je meestal aan de buitenkant. Zoek twee zwarte kunststof kapjes of schroefdoppen, precies tegenover elkaar aan weerszijden van de motorbehuizing. Zijn ze er niet, kijk dan in de handleiding of op het typeplaatje. Staat er brushless op, dan is er niets te vervangen, want zo'n motor heeft geen borstels en geen collector.

De signalen dat ze op zijn

• Meer vonken dan normaal in de ventilatiesleuven, vaak als een felle ring in plaats van kleine vonkjes.
• Kracht die inzakt zodra je belast, terwijl de machine onbelast nog gewoon draait.
• Aanlopen dat hapert of pas begint na een tikje tegen de behuizing.
• De machine die tijdens het werk uitvalt en na een paar seconden weer start.
• Een scherpe, prikkelende lucht en een veranderend geluid, meer een grommen dan een zoemen.

Sommige machines hebben borstels met een afslag: zodra de slijtgrens bereikt is, valt het contact weg en stopt de machine helemaal. Dat lijkt op een defect, maar het is juist bedoeld om de collector te sparen.

Zelf openmaken en beoordelen

Haal eerst de accu eraf of trek de stekker uit het stopcontact, en leg die stekker in het zicht. Draai daarna de twee kapjes los. Onder elk kapje zit een koolstaafje met een veertje en een kabelschoentje eraan. Trek het er voorzichtig uit en let op hoe het erin zat, want de onderkant is schuin geslepen en past maar in één richting.

Beoordeel dan twee dingen. Ten eerste de lengte: veel fabrikanten zetten een streepje of een groef op het staafje als slijtgrens. Staat er niets op, dan is de vuistregel dat het tijd is zodra er nog maar een kort blokje over is en het veertje bijna helemaal is uitgeveerd. Vervang ze allebei tegelijk, ook als er één nog langer lijkt, want ongelijke borstels geven ongelijke druk.

Ten tweede de collector, het koperen vlak waar de borstel op loopt. Dat hoort egaal koperkleurig en glad te zijn. Zie je diepe groeven, blauwzwarte inbranding of koper dat is opgeworpen, dan is er meer aan de hand en helpen nieuwe borstels niet lang. Dan is het een keuze tussen een reparateur en een nieuwe machine.

Het juiste paar bestellen

Koolborstels zijn niet universeel. Ze verschillen in maat, in de vorm van het contact en in de hardheid van de koolstof. Noteer merk, type en het artikelnummer van het typeplaatje, en bestel op dat nummer. Meet anders het oude staafje op met een schuifmaat en let op alle drie de maten plus de plek van de draad. Een borstel die net te klein is, kantelt in zijn huisje en vreet de collector in korte tijd kapot.

Inlopen na de montage

Een nieuwe borstel heeft een vlakke kop en de collector is rond, dus in het begin raken ze elkaar maar op een smalle strook. Daardoor loopt de stroom door een klein oppervlak en vonkt het meer dan normaal. Laat de machine daarom na de montage ongeveer een kwartier onbelast draaien, bij voorkeur in korte periodes zodat hij niet te warm wordt. In die tijd slijpt de borstel zich naar de ronding van de collector, de vonken nemen af en pas daarna heb je het volle vermogen terug.

Bestel meteen een tweede paar en leg dat in een bakje bij de machine met het typenummer erop geschreven. Dan sta je de volgende keer niet stil. Houd verder de koelsleuven schoon, want stof in de motor versnelt de slijtage van de borstels net zo goed. Machines die je hangend opbergt in gereedschaphouders in plaats van in een stoffige hoek op de vloer, halen die sleuven een stuk minder vol.